Woordjes > Artikelen > Wat is klankzuiver?

Wat is klankzuiver?

Klankzuivere woorden zijn woorden waarbij elke klank (foneem) door een eigen grafeem geschreven wordt. Een grafeem is een letter of een combinatie van letters zoals ‘aa’, ‘oe’, ‘ng’ etc. Als je de klanken die met de grafemen geschreven zijn aan elkaar plakt, hoor je het woord.

Als je alle woorden in de Nederlandse taal bestudeert, dan zie je dat dezelfde grafemen vaak voor meerdere klanken gebruikt kunnen worden; denk aan het grafeem ‘a’ in ‘man’ versus ‘manen’. Om te bepalen of een woord klankzuiver is, moet je weten welke klank-tekenkoppelingen als klankzuiver beschouwd worden. Dat is er altijd maar één per grafeem. Als we meerdere klank-tekenkoppelingen per grafeem als klankzuiver zouden beschouwen, dan zou er immers geen sprake meer zijn van een ‘eigen’ grafeem voor elke klank. Het is wel toegestaan dat één klank meerdere grafemen heeft. De klank /ij/ kan geschreven worden als ‘ij’ of als ‘ei’, maar deze klank-tekenkoppelingen worden allebei als klankzuiver beschouwd.

De 34 klankzuivere klank-tekenkoppelingen zijn:

grafeem klank + voorbeeldwoorden non-voorbeelden
a /a/ als in kat, als, snapt maar niet: de /aa/ van ja, nadruk
e /e/ als in pen, elf, herfst maar niet: de /ee/ van lelie, de /ə/ van aarde, de stille ‘e’ van race
i /i/ als in tik, in, drift maar niet: de /i/ van ski, gitaar
o /o/ als in kom, op, storm maar niet: de /aa/ van ja, nadruk
u /u/ als in buk, urn, bult maar niet: de /u/ van nu, ruzie
aa /aa/ als in baan, aap, kaars
ee /ee/ als in beek, eer, snee maar niet: de /ie/ van keeper
oo /oo/ als in boot, oor, stroom maar niet: de /oe/ van cool
uu /u/ als in vuur, uur, stuurt
ie /ie/ als in riem, iets, brie
oe /oe/ als in stoer, oen, koe
eu /eu/ als in neus, kleur, sneu
ui /u/ als in ruit, uil, trui
ij /ij/ als in fijn, ijs, stijl
ei /ij/ als in reis, eik, prei
ou /ou/ als in fout, stout, nou maar niet: de /oe/ van tour
au /ou/ als in saus, flauw, lauw maar niet: de /oo/ van chauffeur
b /b/ als in bal, brein maar niet: de /p/ van web
d /d/ als in doos, droom maar niet: de /t/ van bed
f /f/ als in fijn, fiets, graaf
g /g/ als in gek, graaf, draag maar niet: jog, goal
h /h/ als in huis, hier
j /j/ als in jeuk, juf maar niet: jog, John
k /k/ als in kies, krimp, rook
l /l/ als in lamp, slim, wiel
m /m/ als in maan, ramp, room
n /n/ als in nies, snoep, slaan
p /p/ als in pan, spraak, hoop
r /r/ als in riem, krimp, hoor
s /s/ als in soep, west, plens
t /t/ als in ton, stuip, wet
v /v/ als in vies, vraag, vlak
w /w/ als in wel, woon, lauw
z /z/ als in zon, zelfs

Woorden met ‘eer’, ‘oor’, ‘eur’ en ‘eel’ worden gezien als klankzuiver, ondanks de klankverkleuring van de klinker onder invloed van de ‘r’. Deze klankverkleuring geeft bij het lezen niet al te veel problemen, maar is lastig bij spelling.

Voorbeelden van klankzuivere woorden

Eén lettergreep: ijs, eis, moe, nee, kin, kom, zon, zoon, zoen, snoep, vraag, glans, bouw, stout, flauw, herfst, splits.
bekijk klankzuivere woorden van één lettergreep

Twee lettergrepen: welkom, bruiloft, vrijdag, dienaar, aantal, voorstel, koekoek, onzin, kwestie, oorlog, blijkbaar, eenzaam.
bekijk klankzuivere samenstellingen
bekijk klankzuivere woorden met klemtoon op de eerste lettergreep (geen samenstellingen)
bekijk nog meer klankzuivere woorden met klemtoon op de tweede lettergreep (geen samenstellingen)

Non-voorbeelden

woord waarom niet klankzuiver?
sla de ‘a’ maakt de klank /aa/ i.p.v. /a/
vlo de ‘o’ maakt de klank /oo/ i.p.v. /o/
nu de ‘u’ maakt de klank /uu/ i.p.v. /u/
ski de ‘i’ maakt de klank /ie/ i.p.v. /i/
zooi de ‘i’ maakt de klank /j/ i.p.v. /i/
zwaai de ‘i’ maakt de klank /j/ i.p.v. /i/
leeuw de ‘u’ is stil
nieuws de ‘u’ is stil
ruw de ‘u’ maakt de klank /uu/ i.p.v. /u/
bang de ‘ng’ staat niet op de lijst met klankzuivere klank-tekenkoppelingen
pech de ‘ch’ staat niet op de lijst met klankzuivere klank-tekenkoppelingen
bank de ‘n’ maakt de klank /ng/ i.p.v. /n/
hoofd de ‘d’ maakt de klank /t/ i.p.v. /d/
web de ‘b’ maakt de klank /p/ i.p.v. /b/
hebt de ‘b’ maakt de klank /p/ i.p.v. /b/
winnaar er staat twee keer ‘n’, maar je hoort er maar één
aarde de ‘e’ maakt de klank /ə/ i.p.v. /e/
bezoek de ‘e’ maakt de klank /ə/ i.p.v. /e/
lever de eerste ‘e’ maakt de klank /ee/ i.p.v. /e/, de tweede ‘e’ maakt de klank /ə/ i.p.v. /e/
rustig de ‘i’ maakt de klank /ə/ i.p.v. /i/
lelijk de ‘ij’ maakt de klank /ə/ i.p.v. /ij/, de ‘e’ maakt de klank /ee/ i.p.v. /e/
cent het grafeem ‘c’ staat niet op de lijst met klankzuivere klank-tekenkoppelingen
quiz het grafeem ‘qu’ staat niet op de lijst met klankzuivere klank-tekenkoppelingen, de ‘z’ wordt meestal uitgesproken als /s/
box het grafeem ‘x’ staat niet op de lijst met klankzuivere klank-tekenkoppelingen
husky het grafeem ‘y’ staat niet op de lijst met klankzuivere klank-tekenkoppelingen

Kritiek op het begrip ‘klankzuiver’

De tweetekenmedeklinkers ‘ng’ en ‘ch’

Het grafeem ‘oe’ maakt de klank /oe/. Die klank /oe/ is iets heel anders dan wat je krijgt als je de klanken /o/ en /e/ aan elkaar plakt. Net zoals de klank /oo/ iets anders is dan wat je krijgt als je /o/ en /o/ aan elkaar plakt. Toch worden de dubbele klinkers en tweetekenklinkers als klankzuiver gezien. Dit lijkt me ook terecht. Als je ergens in een woord de lettercombinatie ‘oe’ tegenkomt dan weet je dat dat altijd één grafeem is dat de klank /oe/ maakt (zo niet, dan staat er immers een trema boven).

Het grafeem ‘ng’ maakt de klank /ng/. Dat is één klank. Er is geen goede reden om de ‘ng’ als niet-klankzuiver te beschouwen. Als tweetekenklinkers klankzuiver kunnen zijn, moeten tweetekenmedeklinkers ook klankzuiver kunnen zijn.

Het grafeem ‘ch’ maakt ook één klank. Boven de grote rivieren is dat dezelfde klank als /g/. Dat is precies dezelfde situatie als met ‘ei’ en ‘ij’, waarbij we ook twee grafemen hebben die dezelfde klank maken. Als ‘ei’ en ‘ij’ beide klankzuiver kunnen zijn, is er geen goede reden waarom ‘ch’ niet klankzuiver kan zijn.

De meerdere klanken van ‘g’

In het zuiden van Nederland en in de meeste delen van Vlaanderen kan de ‘g’ op twee manieren uitgesproken worden. De ‘g’ van ‘gek’ is stemhebbend. De ‘g’ van ‘weg’ is stemloos. Die stemloze klank geven we maar even weer als /ch/. Fonetisch gezien is het verschil tussen /g/ en /ch/ zo groot als het verschil tussen /d/ en /t/. Het is trouwens waarschijnlijk dat lang geleden iedereen onderscheid maakte tussen /g/ en /ch/. Daardoor zeggen we nu nog steeds ‘lachten’ met een stemloze /t/, maar ‘veegden’ met een stemhebbende /d/. Het is discutabel of het verschil tussen die twee klanken nu echt betekenisonderscheidend is, want het aantal minimal pairs is zeer beperkt; het enige voorbeeld wat ik kan bedenken is ‘chloor’ versus de (nogal obscure) persoonsvorm ‘(ik) gloor’. Maar voor kinderen die leren lezen is het fonetisch verschil relevant, en dat is helaas zeer groot.

De stille ‘w’ van ‘ouw’ en ‘auw’

Het woord ‘nou’ klinkt precies hetzelfde als ‘nauw’. De ‘w’ is dus stil. Of je zou kunnen zeggen dat de klank /ou/ van zichzelf altijd al een beetje /w/ in zich heeft, waardor je die extra ‘w’ niet hoort. Het is in elk geval wel een beetje raar dat woorden met ‘ouw’ en ‘auw’ als klankzuiver gezien worden. Voor het lezen is het trouwens nauwelijks probleem. Als kinderen het woord ‘touw’ lezen zullen ze spontaan de ‘w’ samenvoegen met het stukje /w/ dat al in de /ou/ zit, en het woord herkennen. Dat is vergelijkbaar met hoe kinderen de ‘eer’ en ‘oor’ lezen. Maar waar de meeste leesmethodes voor groep 3 zich er terdege van bewust zijn dat het spellen van ‘eer’ en ‘oor’ moeilijker is dan het lezen, lijkt dat bewustzijn bij ‘ouw’ en ‘auw’ te ontbreken. Kinderen moeten bij de spellingsopgaven ‘horen’ of er een /w/ achteraan komt of niet. Dat is een onmogelijke opgave.

Conclusie

Het begrip ‘klankzuiver’ is geen objectieve eigenschap van ons schrijfsysteem dat door methodemakers wordt overgenomen om hun leerlijn te ordenen. Wat klankzuiver is, is een afspraak, niet een gegeven. Die afspraak maakt dat leesmethodes halverwege groep 3 bijna allemaal dezelfde klank-tekenkoppelingen behandeld hebben, en dat we ‘methodeonafhankelijk’ klankzuivere teksten kunnen schrijven. Het begrip ‘klankzuiver’ is op bepaalde punten arbitrair en inconsistent, bijvoorbeeld bij de behandeling van tweetekenklanken (klinkers versus medeklinkers). Met de klankzuivere klank-tekenkoppelingen kunnen we echter wel zeer veel woorden aan kinderen kunnen aanbieden zonder dat we ambiguïteit in het decodeerproces introduceren.

Wat zijn decodeerbare woorden?

Om te bepalen of een woord klankzuiver is hoef je alleen maar te zien welk woord het is, en te weten hoe het uitgesproken wordt. Voor het begrip ‘decodeerbaar’ geldt dat niet. Of een woord ‘decodeerbaar’ is, hangt af van welke klank-tekenkoppelingen en regels de leerling kent. Een regel is bijvoorbeeld dat de ‘d’ aan het eind van het woord altijd uitgesproken wordt als /t/. Een woord kan daarom wel ‘decodeerbaar’ zijn voor de ene leerling, maar niet voor de andere leerling. In plaats van de leerling kunnen we ook de leesmethode als uitgangspunt nemen. Dan kunnen we zeggen: “na kern 7 zijn de volgende woorden decodeerbaar...”

Een woord is dus decodeerbaar als de beoogde leerling het kan ontsleutelen (‘decoderen’) door toepassen van de klank-tekenkoppelingen en de regels die hij geleerd heeft. Het begrip is nuttig als je woordenlijsten maakt voor kinderen in de niet-klankzuivere periode. Dat de woorden niet meer klankzuiver hoeven te zijn, betekent niet dat alles meteen al mag.

Het verschil tussen klankzuiver en AVI M3

Als kinderen de eerste helft van groep 3 alleen maar klankzuivere klank-tekenkoppelingen leren, dan zou je redelijkerwijs verwachten dat boekjes op niveau AVI M3 klankzuiver zijn. Helaas... zo zit het niet in elkaar. Het AVI-niveau van een tekst is gebaseerd op het aantal letters en lettergrepen per woord en het aantal woorden per zin. Een tekst op niveau AVI M3 heeft uitsluitend woorden van één lettergreep, en gemiddeld genomen niet al te veel medeklinkerclusters. Welke klank-tekenkoppelingen in het woord voorkomen maakt echter niet uit, en boekjes op AVI M3-niveau bevatten daarom vaak klank-tekenkoppelingen die kinderen halverwege groep 3 nog niet geleerd hebben, zoals ‘sch’, ‘uw’ of een ‘d’ aan het eind van het woord.

Om dit op te lossen is het niveau AVI Start geïntroduceerd. Boekjes op niveau AVI Start bevatten uitsluitend klankzuivere woorden.

Het verschil tussen klankzuivere woorden en hoorwoorden / hakwoorden

Het begrip ‘klankzuiver’ gaat over het lezen. De begrippen ‘hoorwoorden’ of ‘hakwoorden’ komen uit spellingsmethodes. Welke woorden daaronder verstaan worden, verschilt per spellingsmethode. In de methode Staal geldt het klankzuivere woord ‘taart’ bijvoorbeeld niet als hakwoord, maar als langermaakwoord. Zowel bij ‘taart’ als bij ‘paard’ moet de leerling alert zijn op de /t/ klank en het denkproces voor de categorie langermaakwoorden doorlopen. Ook klankzuivere woorden met de grafemen ‘ei’ en ‘ou’ worden vaak gerekend tot een speciale categorie (of tot de ‘weetwoorden’), omdat deze grafemen de minder vaak voorkomende spellingsvariant van de klanken /ij/ en /ou/ zijn, en de woorden daarom uit het hoofd geleerd moeten worden.

Kortom, wat precies hoorwoorden of hakwoorden zijn moet je opzoeken in de handleiding van de methode. Maar het is zeker niet zo dat klankzuivere woorden per definitie makkelijk te spellen zijn.

Het verschil tussen klankzuiver en Moonen's basiscode

Het begrip ‘klankzuiver’ gaat over de koppeling van grafemen naar klanken. De basiscode van Erik Moonen gaat over de koppeling van klanken naar grafemen. Bij ‘klankzuiver’ is het uitgangspunt dat je de woorden moet kunnen lezen zonder dat je regels nodig hebt om de juiste klanken te bepalen. Bij de basiscode is het uitgangspunt dat je de woorden moet kunnen spellen zonder dat je regels nodig hebt om de juiste grafemen te vinden.

Moonen gaat er van uit dat kinderen verschil kunnen horen tussen /g/ en /ch/ en tussen /u/ en /ə/. In het begrip ‘klankzuiver’ zitten geen aannames over de herkenbaarheid van de /ə/ (geen enkel woord met /ə/ is klankzuiver), maar er wordt uitdrukkelijk de aanname gedaan dat /g/ en /ch/ hetzelfde klinken, want woorden met een ‘g’ aan het eind zijn klankzuiver, ondanks de uitspraak /ch/.

De basiscode omvat meer klank-tekenkoppelingen dan het begrip ‘klankzuiver’. De basiscode omvat onder andere de koppelingen voor ‘ng’, ‘ch’, ‘aai’, ‘ooi’, ‘oei’, ‘eeuw’ en ‘ieuw’. Er zijn veel en veel meer woorden die tot de basiscode behoren, dan dat er klankzuivere woorden zijn. De belangrijkste reden daarvoor is de koppeling tussen /ə/ en ‘e’.

Materialen / gereedschappen op deze site